نقش مدرسه در سلامت روانی دانشآموزان

اول مِهر : گلبرگ ایام، روز بازگشایی مدارس

بارالها ! به سوي تو آمدهایمتا ما را دريابي، در اين بي سر و سامانْ بازار دنيا. به سوي تو آمدهایمتا از تو مدد جويیم ؛ ياري طلبیم و بخواهیم که ما را به خود وانگذاري؛که ما پوچیم بي تو!

اکنون که در آستانهxadی شروع ماه مِهرهستيم و سال علمآموزي جديدي پيش روست، از تو ميخواهیم ما راياري کني تا در مسيري گام برداریم که مروّج علم و آيين تو باشیم.

ياريمان کُن تا همواره در آموختن،حريص باشیم و در ترويج آموختههايمان ، سخي.

ياريمان ده تا بياموزم آنچه راتو ميپسندي و دوري جويیم از آنچه ناپسند توست.

کمکمانکن قلم که در دست ميگيریم، به ياد تو باشیم و آنچه مينگاریم، مورد رضاي تو باشد.بر صفحهxadی تاريک دلمان با قلم الهيات نقشي بزن که تا زندهایم، به اينکه موجودي مفيدفايده در هستي بيپايانت بودهایم، به خود ببالیم.

دراين ماه ِمهر، از مِهر بيکران خويش باز هم به ما ببخش و اين آغازِ دوباره را برايمان آغازيمبارک رقم بزن.

بهلطف و کَرَمت، يا اَرحم الراحمين!

سیxadاُمینسالگرد هفتهxadی دفاع مقدس بر همگان خصوصاً خانوادهxadی بزرگ آموزش و پرورش گرامی باد.

اقداموحشیانهxadی قرآنxadسوزی از جانب استکبار جهانی و صهیونیزم پلید را محکوم میxadنماییم .

آموزشو پرورش و به عبارتي ديگر مدرسه يك نظام صد در صد انساني است كه عامل انساني هيچسازمان ديگري مانند كارخانه و يا حتي بيمارستان به اندازه مدرسه نميxadباشد.

كاراصلي مدرسه انسانxadسازي در دو بُعد اصلي مدرسه و روح يا روان معني دارد . حفظ سلامترواني يا بهداشت رواني دانش آموزان كار اساسي مدرسه است . مدرسه جاي انسان سازي وسالم سازي انسانxadهاست . هر جامعهxadاي از مدارس خود انتظار دارد كه افراد با شخصيت ،متعادل ، سازگاري ، با عاطفه ، اجتماعي ، با اعتماد به نفس ، مسئوليت پذير ، منطقيو عادل بار آورد . همه اينها منوط به وجود روابط ، شرايط و محيط سازمان يافته ومناسب از طريق اعمال مديريت و رهبري درست در سازمان مدرسه ميxadباشد . مدرسه بايدبتواند انسانxadهاي سالمي تربيت كند كه دانشxadآموزان و فارغxadالتحصيلان به عنوان اعضايجامعه بتواند بر خود و محيط خود با مهارت تسلط داشته باشد و سه فضاي اساسي زندگييعني عشق ، كار و تفريح را به درستي و به طور منطقي هدايت كنند .

كودكاناز شش سالگي به مدرسه ميروند و وقتي از آنجا بيرون ميxadآيند بزرگسال شدهxadاند. دراين مدت طولاني آنها با انواع مختلف تجربهxadها آشنا ميxadشوند : برخورد با بزرگترها ،بازي با بچهxadهاي ديگر ، كارگروهي ، شكست ، موفقيت ، درگيري با همكلاسيxadها ، معلمانو ... بنابراين ، انتظار اين است كه مدرسه ، بر بهداشت و سلامت رواني دانشxadآموزاناثر بسيار عميق داشته باشد.

كاراساسي مدرسه تربيت انسانxadهاي سالم است ،كه منظور از انسان سالم همان ساختن شخصيتسالم است . اكثر دست اندركاران تعليم و تربيت اعتقاد دارند كه تربيت و بارآوردن يكانسان با شخصيت سالم از آموزش او بسيار پر اهميتxadتر است . آنها ميxadگويند ، انساندانشxadآموخته ، ولي بدون شخصيت سالم ، قدرت و شعور استفاده از آن فاقد ارزش است . کارشناسانآنقدر به بهداشت رواني در مدرسه و تعليم و تربيت اهميت ميxadدهند كه تعليم و تربيترا مترداف با بهداشت رواني ميxadداند و ميxadگويد تعليم و تربيت و بهداشت رواني ازجنبه نظري هدف واحدي دارند ، يعني هر دوي آنها هدفشان ساختن آدمxadهاي سالم ، مفيد وخوشبخت است . به عبارت ديگر ، اگر آموزش وپرورش ادعا كند كه كارهاي زيادي روي انسانxadها و براي انسانxadها انجام ميxadدهد ، ولينتواند ثابت كند كه انسانxadهايي سالم و با شخصيت تربيت مي كند ، مي گوييم از اصلوظيفه و رسالت خود در مانده است .

برايآن كه بتوانيم يك آموزشگاه اثر بخش را از تربيت انسان سالم بشناسيم و مورد ارزيابيقرار دهيم، در درجه اول بايد بدانيم كه شخصيت سالم چه ويژگي هايي دارد . بر پايهپژوهشxadها و اظهارنظرهاي دانشمندان در منابع مختلف برخي از نشانگرهاي شخصيت سالم يانشانهxadهاي وجود بهداشت رواني در افراد مانند معلمان ؛ دانشxadآموزان و مديران به شرحزير است :

توانبرقراري رابطه با ديگران : انسان سالم به عنوان يكي از نيازهاي اساسي خود ميل بهبرقراري روابط انساني با افراد ديگر تحت عنوان دوستان ، همكاران ، نزديكان و غيرهدارد . احساس تعلق به ديگران و تعلق ديگران به خود و احساس مالكيت از نيازهايانسان است و هر شخص سالم دوست دارد كه كسي را دوست بدارد و كسي او را دوست داشتهباشد روابط نزديك و صميمانه سبب ارضاي نيازهاي رواني انسان ميxadگردد . رابطهxadی مطلوباز نگاه معمول تا ساير رفتارهايي كه حاكي از صميميت و صفا و احساس تعلق باشد ، بهفرد عزّت حرمت و امنيت مي بخشد . كارل راجرز به رابطهxadی سالم اهميت خاصي ميxadداد ومعتقد بود كه مي توان افراد ناسالم را با رابطه درماني بهبود بخشيد . رابطه ، درسترابطهxadاي همراه با بيxadريايي ، درك توأم با فهم ديگري و مثبت نگريستن به طرف مقابلمي باشد .

كناره گيري و انزوا يكي از مكانيزمxadهاي دفاعيانسان در حال تعارض است و كساني كه بدون علت خاصي مانند نياز به مطالعه و منزوي بهعبارتي مردم گريزند دچار بيماري رواني مي باشند . بر اين اساس اگر معلمين يك مدرسهدانشxadآموزان خود را دوست بدارند و دانشxadآموزان نيز به معلمين علاقه نشان دهند وارتباط بين مدير و معلمان دوستانه و همراه با احترام باشد ، از بهداشت روانيبرخوردار ند . در چنين مدرسهxadاي ، معلمين همديگر را دوست ميxadدارند و در آنها احساستعلق و وابستگي وجود دارد . معلمين اين مدرسه و دانشxadآموزان روشxadهاي دوست داشتنيكديگر را مي آموزند و جوي از صميمت و همدلي در مدرسه بوجود ميxadآيد .

توانارزيابي از خود : افراد سالم خود را مي شناسند و جود خود را با همهxadی محدويتxadها وجنبهxadهاي مثبت و منفي ميxadپذيرند . اگر كسي بر اثر مطالعه ويژگيxadهاي خود بداند كهچه توانائيxadها يا استعدادهايي دارد ، بدون شك در بكارگرفتن آنها موفق خواهد بود .بالعكس كساني كه استعدادهاي خود را نميxadشناسند و نميxadدانندكه از عهدهxadی بعضي ازكارها بر نميxadآيند ، در مراحل كار و زندگي شكست ميxadخورند . اصولاً موضوع هدايتتحصيلي و شغلي براي شناخت انسانxadها و توانائيxadهاي هاي آنهاست . اگر يك آموزشگاه دردورهxadی راهنمائي تحصيلي از طريق تستxadها، مشاهدات و بكارگيري نيروهاي جسمي و ذهنيدانشxadآموزان ، استعدادهاي دانشxadآموزان را بشناسد و با كمك اولياء آنها رادر رشتهxadهايتحصيلي مناسب و مشاغل منطبق با استعدادهاي آنها قرار دهد ، به نسبت سلامت روانيآنها را تضمين كرده است . نگرش درست به خود و مخصوصاً داشتن نگرش مثبت به خود وتوانائيxadهاي خود از جنبهxadهاي مهم بهداشت رواني در دانشxadآموزان است . مدرسه بايدسعي كند دانشxadآموزان را با برنامهxadريزي در مسير شناخت خود و بدست آوردن نگرش مثبتنسبت به خود قرار دهد . معلمان و مديران به خوبي ميxadدانند كه موقعيتxadها و شكستxadهايآتي دانشxadآموزان وابسته به همين نگرشxadهاست .

داشتنعواطف و احساسات متعادل : شخص سالم كسي است كه بتواند عواطف و احساسات خود را درزمان لازم به ديگران و نسبت به محيط نشان دهد . خوشحالي ، غم ، تنفر ، دوست داشتن، طرفداري ، دوري گزيدن ، عصبانيت ، علاقه و نظاير آن به مصادق عواطف انساني هستند. هر فرد طبيعي از موقعيتxadهاي ناخوشايند و كسي كه به او توهين روا مي دارد عصبانيمي شود و ابراز انزجار ميxadكند . اما مسئله است اين است كه پرخاش ، عصبانيت يا تنفردر چه حدي باشد تا اثر مطلوب داشته و در عين حال سبب آسيب رسانيدن به خود فرد نشود. تعادل عاطفي يعني توان كنترل خود وابراز عواطف و احساسات به اندازه اي كه ضرورت دارد . كساني كه به سرعت و اكثرمواقع عصباني مي شوند و يا از افراد ديگر تنفر دارند ، افراد سالمي نيستند . مدرسه ممكن است ضمن آموزشxadهاي خود به اَشکالمختلف راهxadهاي نشان دادن عواطف و احساسات را نسبت به دروس ، همشاگردان ، معلمان ،جامعه و غيره به دانشxadآموزان نشان دهد . معلماني كه عكس العملxadهاي شديد عاطفي نسبتبه جامعه و كشور نشان مي دهند ، در حقيقت ، بچهxadها را از دوست داشتن جامعه خودمحروم مي سازند . مديري كه به سرعت و با بي پروائي نسبت به رفتار دانشxadآموزان عكسxadالمعلنشان ميxadدهد ، نميxadتواند الگوي مناسب عاطفي را به ديگران نشان دهد . مدرسه ، كلاسو معلم ميxadتوانند بچهxadها را به شدت عاطفي و يا بيxadعاطفه بار آورند . زياد عاطفيبودن فرد را از تفكر و منطقي بودن باز مي دارد . بالعكس ، بي عاطفه بودن سبب ازدست دادن لطافتxadهاي انساني ميxadگردد .

داشتناعتماد به نفس و احساس كفايت : اعتماد به نفس داشتن نگرش مثبت به تواناييxadهاي خودميxadباشد كه رابطهxadی تنگاتنگي با احساس كفايت دارد . پژوهشxadها نشان ميxadدهد كهافرادي كه در گذشته تجربيات مثبت و مطلوبي از موفقيت در كارها و برنامهxadهاي خودداشته باشند ، به خود اُميدوارند و احساس كفايت ميxadكنند اين افراد با اعتماد كاملدست به كار مي زنند و با تمركز بر كار و با كوشش مستمر به طور موفقيت آميز كار رابه پايان ميxadرسانند . اينكه كسي به خود و تواناييxadهاي خود اعتماد داشته باشد وبگويد كه من ميxadتوانم اين كاررا انجام دهم و مشكلات را از پيش پا بردارم حاكي ازداشتن بهداشت رواني است . مدرسه سالم مدرسهxadاي است كه با برنامهxadريزي درست دانشxadآموزانرا در مسير كارهاي موفقيت آميز و بكارگيري توانائيxadهاي خود اعتماد به خود ايجادكند و در آنها احساس كفايت در حل مشكلات تحصيلي و زندگي بوجود آورد .

مسئوليتپذير بودن : مدرسه جاي اجتماعي شدن است . آموزشگاه جايي است كه افراد بايد معنيعضويت و مسئوليت پذيري را درك كنند ، تقسيم كار و دادن مسئوليت به هر دانشxadآموزمطابق توان جسمي و رواني او از كارهاي اساسي مدرسه است . دادن مسئوليت و نقش بهدانشxadآموزان از راهxadهاي متفاوت امكان پذير است . عضويت در كميتهxadی انضباطي ، تعاوني، نظافت ، بازيxadها ، نمايشxadها و كاركردهاي گروهي و غيره نمونهxadهايي از مسئوليتپذيري در مدرسه است .

خودكنترلي : يكي از عوامل بهداشت رواني خود كنترلي است يعني توانائي تفكر ، قضاوت وتصميم گيري درباره خود و كنترل رفتار خود بر پايه اعتقادات ،وجدان و ارزشهايي كهفرد به آنها پاي بند است واز درون معيارقضاوتي او براي ارزيابي و كنترل رفتارش ميشود . سازمان آموزش كار آمدي همه جنبه هاي آموزش و تربيت را در نظر مي گيرد ، بابرنامه هاي معين سعي مي كند دانش آموزان را از نظر اعتقادي آن چنان قوي كند كهبدون كنترل خارجي قادر به تشخيص درست از نادرست باشند و بتوانند با معيارهاي درسترفتار خود را در مسير صحيح قرار دهند . دانش آموخته اي كه از روي دانش علمي بهانجام بعضي از امور اعتقاد دارد و بدون يك ناظر خارجي در تنهائي و بين گروه كاردرست را انجام مي دهد ، فرد سالمي است .

مديرانآموزشي به عنوان رهبران جامعه و نسل جوان وظيفه اي سنگين و حساسي نسبت به انسانسازي و حفاظت از شخصيت وسلامت دانش آموزان دارند .مديران آموزشي و دستانداركارانتعليم و تربيت بايد به تامين نيازهاي نوجوانان كه در مدرسه مشغول به تحصيل ميباشند حساسيت نشان دهد . براي اين كار در درجه اول بايد ويژگي هاي آنها را بشناسندو در مرحله بعد زمينه هاي تامين آنها را فراهم كنند .مديران آموزشي براي تامينسلامت رواني دانش آموزان بايد در مدرسه محيطي حاكي از صميميت واحترام و احساس خودكارايي را بوجود آورند .تا زماني كه خود پنداري مثبت در نوجوان بوجود نيامده باشدسلامت رواني آنها هم تامين نخواهد شد .

در مدارس مي توان با دادن درس و تكاليف ساده كهدانش آموزان بتوانند از عهده آنها برآيندو احساس موفقيت نمايند در سلامت رواني و ايجاد خود پنداري مثبت آنان نقش فعالي راايفا نمود .

با آرزوی پیروزی وسربلندی برا ی همه

صلوات