اهميت ماه مبارک رمضان و جايگاه ويژه روزه

در فضيلت و شرافت ماه مبارک رمضان همين بس که در ميان ماه هاي قمري تنها ماهي است که خداي تبارک و تعالي نام آن را در کتاب شريف خود ذکر نموده و آن را ظرف زماني نزول انزالي قرآن -که جزء بهترين هداياي الهي به جامعه بشريت است- معرفي فرموده است.

در قرآن کريم راجع به اين ماه عظيم چنين آمده است:« شهر رمضان الذي انزل فيه القرآن هدي للناس و بينات من الهدي و الفرقان... ؛ماه رمضان ماهي است که قرآن در آن نازل شده است تا رهنمودي باشد براي مردم و نشانه هاي روشني از هدايت و فرقان...» (1)

و شايد به سبب همين فضل و شرافت است که در برخي از روايات معتبر، اين ماه به عنوان نخستين ماه سال معرفي شده (2) و برخي از بزرگان نيز بر همين مبنا فرمايشاتي فرموده اند.

عالم جليل القدر و صاحب کرامات، حضرت سيد بن طاووس- رضوان الله تعالي عليه- در کتاب شريف اقبال الاعمال چنين مي فرمايد:

«و اعلم اني وجدت الروايات مختلفات في انه هل اول السنة المحرم او شهررمضان؟ لکني رايت عمل من ادرکته من علماء اصحابنا المعتبرين و کثيرا من تصانيف علمائهم الماضين ان اول السنة شهر رمضان علي التعيين.و لعل شهرالصيام اول العام في عبادات الاسلام و المحرم اول السنة في غير ذلک من التواريخ و مهام الانام ؛ بدان که اين جانب درباره اين که آيا نخستين ماه سال، ماه محرم است يا ماه رمضان، روايات را مختلف يافتم، ولي با توجه به عمل علماي اصحاب و بسياري از تصانيف علماي پيشين به تحقيق دريافتم که نخستين ماه سال، ماه رمضان است و شايد بتوان چنين گفت که در ناحيه عبادات اسلامي، نخستين ماه سال، ماه رمضان و در غير آن موارد، يعني در ناحيه حوادث تاريخي و ديگر امور مهم، نخستين ماه سال، ماه محرم است.» (3)

به هر حال، چه نخستين ماه سال را ماه رمضان بدانيم و چه ماه محرم، درجايگاه ويژه ماه مبارک رمضان و اهميتي که بزرگان دين به اين ماه داده و مي دهند، هيچ گونه ترديدي وجود ندارد.

خطبه شعبانيه

در ميان روايات بسياري که از معصومين (عليهم السلام) در بيان شان و منزلت ماه مبارک رمضان نقل شده است براي خطبه اي که نبي اکرم (صلي الله عليه و آله و سلم) آن را در آخرين جمعه ماه شعبان يکي از سال هاي بعد از هجرت، به مناسبت فرا رسيدن ماه پر برکت رمضان ايراد فرموده اند، شأني به سزاست و شايد در باب بيان فضيلت اين ماه و شرح وظايفي که مسلمانان در آن به عهده دارند، متني به جامعيت خطبه ياد شده نداشته باشيم.

مرحوم سيد بن طاووس- قدس الله نفسه الزکيه- در اقبال الاعمال از کتاب بشاره المصطفي لشيعه المرتضي نقل مي کند:حسن بن علي فضال از قول امام ابو الحسن علي بن موسي الرضا (عليه السلام) و آن جناب از قول اجداد طاهرين خودنقل کرده است که امير المؤمنين علي بن ابي طالب (عليهما السلام) فرمود:روزي -آخرين جمعه ماه شعبان- رسول خدا (صلي الله عليه و آله و سلم) براي ما خطبه خواند و چنين فرمود:

«ايها الناس!انه قد اقبل اليکم شهر الله بالبرکة و الرحمة و المغفرة.شهر هو عندالله افضل الشهور، و ايامه افضل الايام، و لياليه افضل الليالي، و ساعاته افضل الساعات.هو شهر دعيتم فيه الي ضيافة الله و جعلتم فيه من اهل کرامة الله.انفاسکم فيه تسبيح و نومکم فيه عبادة و عملکم فيه مقبول و دعاؤکم فيه مستجاب فاسئلوا الله ربکم بنيات صادقة و قلوب طاهرة ان يوفقکم لصيامه و تلاوة کتابه، فان الشقي من حرم غفران الله في هذا الشهر العظيم و اذکروا بجوعکم وعطشکم فيه جوع يوم القيامة و عطشه و تصدقوا علي فقرائکم و مساکينکم ووقروا کبارکم و ارحموا صغارکم و صلوا ارحامکم و احفظوا السنتکم و غضواعما لا يحل النظر اليه ابصارکم و عما لا يحل الاستماع اليه اسماعکم و تحننواعلي ايتام الناس يتحنن علي ايتامکم و توبوا الي الله من ذنوبکم و ارفعوا اليه ايديکم بالدعاء في اوقات صلواتکم;فانها افضل الساعات ينظر الله عز و جل فيها بالرحمة الي عباده.يجيبهم اذا ناجوه و يلبيهم اذا نادوه و يستجيب لهم اذادعوه.

ايها الناس!ان انفسکم مرهونة باعمالکم ففکوها باستغفارکم.و ظهورکم ثقيلة من اوزارکم فخففوا عنها بطول سجودکم.و اعلموا ان الله-تعالي ذکره-اقسم بعزته ان لا يعذب المصلين و الساجدين و ان لا يروعهم بالنار يوم يقوم الناس لرب العالمين.

ايها الناس!من فطر منکم صائما مؤمنا في هذا الشهر کان له بذلک عند الله عتق رقبة و مغفرة لما مضي من ذنوبه.قيل:يا رسول الله! و ليس کلنا يقدر علي ذلک فقال صلي الله عليه و آله و سلم:اتقوا النار و لو بشق تمرة، اتقوا النار و لو بشربة من ماء.ايها الناس!من حسن منکم في هذا الشهر خلقه کان له جواز علي الصراط يوم تزل فيه الاقدام، و من خفف في هذا الشهر عما ملکت يمينه خفف الله عليه حسابه، ومن کف فيه شره کف الله عنه غضبه يوم يلقاه، و من اکرم فيه يتيما اکرمه الله يوم يلقاه، و من وصل فيه رحمه وصله الله برحمته يوم يلقاه، و من قطع فيه رحمه قطع الله عنه رحمته يوم يلقاه، و من تطوع فيه بصلوة کتب الله له براءة من النار، و من ادي فيه فرضا کان له ثواب من ادي سبعين فريضة فيما سواه من الشهور، ومن اکثر فيه من الصلوة علي ثقل الله ميزانه يوم تخف الموازين، و من تلا فيه آية من القرآن کان له مثل اجر من ختم القرآن في غيره من الشهور.

ايها الناس!ان ابواب الجنان في هذا الشهر مفتحة، فسلوا ربکم ان لا يغلقهاعليکم و ابواب النيران مغلقة فسلوا ربکم ان لا يفتحها عليکم و الشياطين مغلولة فسلوا ربکم ان لا يسلطها عليکم.

قال امير المؤمنين (عليه السلام): فقمت و قلت:يا رسول الله، ما افضل الاعمال في هذا الشهر؟فقال:يا ابا الحسن، افضل الاعمال في هذا الشهر الورع عن محارم الله -عز و جل- ... ؛ اي مردم!همانا ماه خدا همراه با برکت و رحمت و آمرزش، به سوي شماروي آورده است.ماهي که نزد خداوند بهترين ماهها و روزهايش برترين روزهاو شب هايش با ارزش ترين شب ها و ساعاتش با فضيلت ترين ساعات است.ماهي که شما در آن به مهماني خدا دعوت شده و از سوي او به بزرگي و ارجمندي لياقت يافته ايد.

نفس هايتان در اين ماه تسبيح و خوابتان عبادت و عملتان پذيرفته و دعايتان مستجاب است.بنابر اين، با نيت هاي صادق و دل هاي پاکيزه از خدا بخواهيد که شما را براي روزه اين ماه و تلاوت کتابش توفيق دهد.

بي شک، شقي و بدبخت کسي است که در اين ماه بزرگ از آمرزش الهي محروم بماند.با گرسنگي و تشنگي خويش در اين ماه، گرسنگي و تشنگي روز رستاخيزرا ياد آريد.به تهي دستان و مسکينانتان کمک کنيد.بزرگسالانتان را احترام وخردسالانتان را مورد مهرباني قرار دهيد.و به خويشاوندانتان احسان نماييد.زبانتان را حفظ کنيد و چشم و گوشتان را بر آنچه نگاه کردن و گوش دادن به آن جايز نيست ببنديد.بر يتيمان مردم ترحم و مهرباني کنيد تا ايتامتان مورد ترحم ومهرباني ديگران قرار گيرند.

از گناهانتان به سوي خدا توبه آريد و دست هايتان را در اوقات نماز به درگاهش به دعابلند کنيد، زيرا اوقات نماز برترين ساعات است.خداي عز و جل در اوقات ياد شده به بندگان خويش با مهرباني مي نگرد.اگر آنها با او مناجات کنند جوابشان دهد واگر او را صدا زنند لبيکشان گويد و اگر او را بخوانند دعايشان را اجابت کند.

اي مردم!شما در بند اعمال بد خويشيد، پس با استغفارتان خود را برهانيد.پشت هايتان از بار گناهانتان سنگين است.پس با طولاني کردن سجده ها آنها راسبک کنيد.بدانيد که خداي تبارک و تعالي به عزت خويش قسم ياد کرده است که نمازگزاران و سجده کنندگان را شکنجه ندهد و آنان را در روز رستاخيز با آتش نترساند.

اي مردم!هر کس در اين ماه روزه دار مؤمني را افطار دهد، پاداشش نزد خدا ثواب آزاد کردن برده اي و آمرزش گناهان گذشته اوست.

گفته شد:اي رسول خدا!برخي از ما بر افطاري دادن قادر نيست.پس آن جناب فرمودند:آتش را از خود دور کنيد هر چند با نيمي از خرما، آتش را از خوددور کنيد هر چند با جرعه اي آب.

اي مردم!از ميان شما هر کس در اين ماه خلقش را نيکو گرداند، روزي که قدم هابلغزند او بر صراط بگذرد و هر کس در اين ماه کار را بر فرمانبران و خدمتکاران خويش سبک کند، خداوند حساب او را سبک گرداند.هر کس در اين ماه شرخويش را از ديگران باز دارد، خداوند در روز ملاقات، غضب خويش را از او بازدارد، و هر کس در اين ماه يتيمي را گرامي بدارد، خداوند در روز ملاقات او راگرامي خواهد داشت.هر کس در اين ماه به خويشاوندان خويش احسان کند، خداوند در روز ملاقات، او را با رحمت خود مورد احسان قرار دهد.هر کس دراين ماه از خويشاوندان خود پيوند خويشي بگسلد، خداوند در روز ملاقات، رحمت خويش را از او ببرد.

هر کس در اين ماه نمازي مستحبي به جاي آورد، خداوند آزادي از آتش را براي اوثبت کند، و هر کس در اين ماه عمل واجبي را انجام دهد، پاداش او ثواب کسي است که هفتاد واجب را در ماه هاي ديگر به جاي آورده است. هر کس در اين ماه بر من زياد درود و صلوات بفرستد، خداوند روزي که موازين سبک است، ميزان اعمال وي را سنگين گرداند و هر کس در اين ماه آيه اي از قرآن تلاوت کند، پاداش اوثواب کسي است که قرآن را در ماه هاي ديگر ختم نمايد.

اي مردم!به درستي که در اين ماه درهاي بهشت باز است، پس از پروردگارخويش بخواهيد که آنها را به رويتان نبندد، و درهاي جهنم بسته است، پس از اوبخواهيد آنها را به رويتان باز نکند، و شياطين زنداني اند، پس از او بخواهيد که آنها را بر شما مسلط نسازد.

امير المؤمنين عليه السلام مي گويد:در اين هنگام من بلند شده و عرض کردم:يارسول الله!برترين اعمال در اين ماه چيست؟آن جناب فرمودند:يا ابا الحسن!برترين اعمال در اين ماه، خود داري و پرهيز از گناهان است.» (4)

منابع:

1. قرآن كريم ، سوره بقره ، آيه 185

2. امام صادق (ع) فرمود:«شهر رمضان راس السنة.»سيد بن طاووس،اقبال الاعمال،ص 4

3. اقبال الاعمال، ص 4

4. همان، ص 2